Eens in de zoveel tijd kom je als liefhebber van psychologie juweeltjes tegen op internet. Dat was wat ons betreft het geval bij Hetoudegesticht.com, een website over de geschiedenis van de psychiatrie. Initiatiefnemer Erik Perk, psychiatrisch verpleegkundige van beroep, laat een groot enthousiasme en nieuwsgierigheid voor zijn vak zien aan de hand van een breed overzicht van ziektebeelden en behandelingen vanaf 1800, digitale bestanden van hulpverleners, stokoude foto's, grote namen en vele achtergronden. Diverse documenten zijn prachtig vormgegeven door middel van foto's van authentieke boeken.

De initiatiefnemer noemt zijn website zelf 'het eerste virtuele psychiatrie-museum op het internet'.

"Toen ik in 1996 in mijn eerste leerjaar zat van de opleiding voor psychiatrisch verpleegkundige (de oude "B-opleiding") liet mijn toenmalige werkbegeleidster haar oude leerboek zien. Ze zat al zo'n 45 jaar in het vak en ik wist niet wat ik zag toen ik het boek bekeek. Zij had gewoon bijna een ander vak geleerd. Ik herkende geen enkel ziektebeeld. Om nog maar niet te spreken over haar aftekenboekje waarin taken stonden als punniken, knopen aanzetten, strijken etc. Helaas wilde ze haar boek niet weggeven of verkopen. Toen ik een paar jaar later op internet naar een verhandeling over Jung zocht vond ik op Boekwinkeltjes.nl zomaar een heel assortiment oude leerboeken van 1902 tot en met heden. Ik heb er toen een paar besteld en zo is het balletje gaan rollen. Ondertussen heb ik een metertje of 4 aan boeken. Niet alleen leerboeken maar ook over allerlei andere onderwerpen de psychiatrie betreffende. En mochten de lezers van dit artikel nog boeken of ander materiaal hebben (zoals verpleegkundige-speldjes, foto's, oud materiaal etc) dan hou ik me altijd aanbevolen. Overigens ben ik met name op zoek naar de originele versie van Zuster Clara van Anna Reynvaan.

Indertijd had ik een homepage en ik besloot wat artikeltjes over de psychiatrie op het internet te zetten. Ik kreeg relatief veel bezoekers (ten opzichte van de 3 per week voor mijn homepage) en al snel had ik een stuk of dertig artikelen op mijn homepage staan. De volgende stap was het registeren van een domeinnaam (toen nog Hetoudegesticht.nl), en de site was geboren. Helaas zag het er nogal amateuristisch uit. Ik kreeg daarover ook commentaar, ik werd een ook "welwillende HTML-amateur" genoemd. Gelukkig kwam ik een barmhartige Samaritaan tegen. Een collega met grote talenten op het gebied van internet (Oihio.com) schoot me te hulp en de huidige site was geboren. En nu met een professionele .com domeinnaam. Mijn doel was om een respectabele bron van digitale informatie op het gebied van de psychiatrie te worden. Sinds mijn site genoemd wordt in de Canon voor de sociale zorg ben ik aardig op weg dat doel te halen. Ik hoop dat ik ooit nog eens een plekje krijg in de diverse kenniscentra op het gebied van de zorg en de psychiatrie."

Laten we een van de digitale bestanden die de initiatiefnemer al noemde er maar eens bijpakken: Zuster Clara van J.P. Reijnvaan bijvoorbeeld (uit 1892!). Deze schetst een bijna romantisch beeld van een psychiatrisch ziekenhuis van ruim een eeuw geleden. Als lezer waan je je direct in het oude gasthuis van toen. De zuster neemt je mee op haar dagelijkse rondgang.  

Juist had de torenklok der Vondelkerk haar zes dreunende slagen doen hooren. Helklinkend in de vroege ochtendstilte, galmend in de zonnige frischheid van den morgen, een gevoel van vrede brengend aan de weinigen, die in den dampigen nevel op straat zich bewogen, gaven zij het sein tot ontwaken ook in het groote, sombere gebouw, te midden der groene velden gelegen. Schel elkander met stootende geluiden opvolgend, klonken de slagen der ochtendbel, getrokken door den nog half slaperigen poortbeambte, die, trouw, op zijn post, elken morgen weder het sein gaf tot den aanvang der dagtaak na den afgeloopen nacht. Zwaar ratelde de wagen, met melktonnen beladen, tot voor het gasthuis; de vaten werden naar binnen gerold en geledigd; met eentonige dreuning werden zij teruggelegd op den wagen, terwijl binnen de poort, na nauwelijks vijf minuten rust, dezelfde groote bel met dezelfde kracht hare slagen deed hooren. Als door een electrischen schok opgeschrikt, verschijnen er enkele blauwe gedaanten, jonge, krachtige meisjes, zich den slaap uit den ogen wrijvend, met frissche, blozende wangen, hier en daar een knoop van de witte schort vastmakend, een haarspeld beter bevestigend in het eenvoudige kapsel, of pratend en haastig zich reppend de trappen af, de groote, zonnige binnenplaats over, waar de kleine sombere ramen der ziekenzalen glinsteren in de eerste stralen der ochtendzon.

Tot zover het prachtige taalgebruik en de romantiek van de bevlogen verpleegkundige Clara. Een minder romantische  voorstelling geven de vele foto's van gebruiksvoorwerpen die op de website te vinden zijn. Dwangbuizen, dwangpakken, isoleercellen, dwangstoelen, mensen met kettingen aan verwarmingsbuizen, al dan niet met bijt- en spuwmaskers voor. Minder bekend zijn de scheurjapon, de leren mof, het dekselbed, het electrische bad en de Rumkorffsche klos. Je mond valt open bij enkele hilarische termen die werden verzonnen: hysterogene zones (jaja), hysterische anaesthesie (!) en melancholia simplex chronica. Grappig is ook de foto van iemand met hypochondrie (rara wat is er te zien?). Foto's ook waarbij de rillingen je af en toe over de rug lopen. Wat een amateurisme, machteloosheid en vooral verdrietige toestand was het nogal eens.

Opvallend en schokkend is ook de, niet zelden, denigrerende kijk op verschillende patiënten. Lachte er al eens een patiënt, dan was het een 'dwaas en nietszeggend lachje', een 'mania acuta', of een 'stompzinnig lachje'..... Maakte een patiënt al eens een schilderwerkje - waar Willem de Kooning volgens mij jaloers op kon zijn - dan was het onderschrift: 'Steeds staan kunstproducten van schizophrenen lager dan de uitingen van normale kunstenaars; vaak brengt hun verbrokkelde geest het niet verder dan tot zinneloos gekrabbel, terwijl dezelfde afbeeldingen steeds op stereotype wijze herhaald worden'. En, alsof het nog niet genoeg was, een schepje er bovenop 'Nimmer mogen wij aannemen, dat schizophrenie voert tot verhoging van het productievermogen'. Dat zal ze leren, moet de schrijver gedacht hebben. De patiënt kan toch geen echte kwaliteiten hebben? Positieve, en bijna heroïsche, teksten zijn vervolgens te vinden onder foto's waarop bijvoorbeeld patiënten ijverig aan het werk te zien zijn ..... als gevolg van geslaagde arbeidstherapie. Dat noemen we dus devaluatie en primitieve idealisatie in de psychologie. De patiënt wordt in dit geval kleiner gemaakt en de behandelaar wordt op een voetstuk geplaatst. Standaardtrucje.

Hetoudegesticht.com geeft middels een tijdlijn van behandelaars en behandelingen, van elektroshocktherapie en lobotomie tot hydrotherapie, cardiazolkuur en insuline- en koolzuur(sub)coma behandeling een interessant kijkje in de psychiatrische keuken van de vorige eeuw. Het is een webpagina waaraan je aardig wat uren kunt besteden. En het is gelukkig ook niet allemaal triestheid wat de klok slaat. Het geeft hoop en doet ons beseffen dat we nu in ieder geval meer weten dan toen. Maar hoe zal men over honderd jaar terugkijken op de praktijken van nu?

De redactie